Dlaczego gęsi lecą kluczem V? Obliczenia mówią o 70 proc. dalszym locie stada

Paweł · 9.10.2026 · Aktualności

Klucz dzikich gęsi w kształcie litery V na fioletowo-pomarańczowym niebie o zmierzchu nad spokojnym morzem i pustą plażą

Gęsi lecą kluczem, bo każda z nich, poza prowadzącą, łapie prąd wznoszący, który zostawia za końcówką skrzydła ptak lecący przed nią. Obliczenia z 1970 roku dały dla stada 25 ptaków zasięg większy o około 70 procent niż u ptaka lecącego samotnie. Nad naszym wybrzeżem te klucze widać od września, a w październiku już regularnie, więc warto wiedzieć, na co patrzeć.

Powietrze za skrzydłem pracuje dla następnego ptaka

Każde skrzydło w locie zostawia za sobą wir. Tuż za końcówką skrzydła powietrze unosi się do góry, a bezpośrednio za ptakiem opada w dół. Ptak, który ustawi się lekko z boku i z tyłu poprzednika, trafia w strefę, gdzie powietrze go podnosi. Ten, który leci dokładnie w osi poprzednika, trafia w strefę opadającą i musi pracować ciężej.

Stąd bierze się kształt litery V. Każdy ptak w ukośnym szeregu siedzi w smudze unoszącego się powietrza od sąsiada, a nikt nie leci w jego cieniu. Pomysł opisał już w 1914 roku niemiecki aerodynamik Carl Wieselsberger, ale długo nie było jak tego zmierzyć w powietrzu.

Co zmierzyli naukowcy, a czego nie

Liczbę 70 procent podali w 1970 roku na łamach „Science” Peter Lissaman i Carl Shollenberger. To obliczenie teoretyczne, nie pomiar na żywych ptakach. Autorzy dodali coś, co przeczy popularnemu obrazkowi: ptak na czele niekoniecznie ma najcięższą pozycję w kluczu. Zysk jest według nich wyraźniejszy, gdy ptakom wieje w ogon.

Pierwszy mocny dowód z prawdziwego lotu przyszedł w 2001 roku. Zespół Henriego Weimerskircha opisał w „Nature” pelikany różowe, którym mierzono tętno. Lecąc w kluczu, ptaki oszczędzały znaczącą ilość energii.

W 2014 roku Steven Portugal z zespołem zarejestrował lot stada ibisów grzywiastych. Ptaki w kluczu ustawiały się dokładnie tam, gdzie przewiduje aerodynamika, i machały skrzydłami w rytm poprzednika, żeby nie zgubić prądu wznoszącego. Gdy leciały wprost za innym ptakiem, odwracały rytm, by uniknąć opadającego powietrza. Uczciwie trzeba dodać, że to były ibisy i pelikany, nie gęsi. Mechanizm jest ten sam, ale dla gęsi takich pomiarów w tej formie nie ma.

Wniosek autorów z 2014 roku jest i tak zaskakujący. Ptaki muszą wyczuwać albo przewidywać, jak układa się powietrze za sąsiadem, a wcześniej uważano, że to dla nich zbyt trudne.

Kto prowadzi klucz

Ptak na czele nie korzysta z niczyjego prądu wznoszącego, więc ktoś musi wziąć to na siebie. Ten sam zespół w 2015 roku na łamach PNAS pokazał, jak to rozwiązują młode ibisy w czasie jesiennej wędrówki. Ptaki często zamieniały się parami na pozycji prowadzącej, a czas spędzony z przodu odpowiadał czasowi, który każdy z nich zyskiwał, lecąc za innym. Autorzy zauważyli też, że od gotowości ptaków do takiej wymiany zależało, jak duży i jak zwarty był cały klucz. Badano jedno stado w czasie jednej wędrówki, prowadzonej przez ludzi, ale wynik dobrze tłumaczy to, co widać z plaży.

To dlatego klucz nad plażą co chwilę zmienia kształt. Jedno ramię się wydłuża, ktoś wysuwa się do przodu, litera V przechodzi w ukośną linię i z powrotem. To nie bałagan, tylko zmiana warty.

Jakie gęsi przelatują nad wybrzeżem jesienią

Najczęściej zobaczysz trzy gatunki. Gęś białoczelna ma jesienne przeloty od września do grudnia i pojawia się w Polsce licznie, głównie na północy i zachodzie kraju. Według programu Monitoring Noclegowisk Gęsi populacja przelatująca przez Polskę w latach 2013–2018 liczyła od 60 do 250 tysięcy ptaków. Gęgawa przelatuje od września do listopada, a część ptaków zostaje u nas na zimę. W latach 2013–2018 liczebność lęgowych gęgaw w Polsce szacowano na 6000–9000 par, z silną tendencją wzrostową.

Trzecia jest gęś tundrowa, którą w Polsce widuje się tylko na przelotach. Długo uznawano ją za jeden gatunek z gęsią zbożową, a w terenie rozróżnić je bardzo trudno, więc nie przejmuj się, jeśli lornetka nie rozstrzygnie sporu. Gęsi białoczelne odlatują na zimowiska najczęściej w październiku, stąd ten miesiąc daje dobre szanse na klucze nad głową.

Gdzie patrzeć koło Sarbinowa

Gęsi tundrowe opuszczają noclegowiska jeszcze przed wschodem słońca i lecą na pastwiska i pola, gdzie skubią rośliny do zmierzchu. Najlepsze pory to więc świt i zmierzch, a najlepszy widok daje otwarte niebo nad polami za wsią i nad pasem plaży.

Jeśli chcesz stanąć z lornetką nad wodą, opisaliśmy trzy punkty w tekście Ptaki nad Jamnem we wrześniu. Stanie w bezruchu wychładza nawet w pogodny dzień, dlatego po porannym wypadzie dobrze wejść do basenu z wodą o temperaturze 30°C, kilka kroków od pokoju. Ptaków nie dokarmiaj i nie podchodź do stad na polach, bo spłoszona gęś traci energię, którą klucz tak starannie oszczędza.

Październik nad morzem to puste plaże i klucze nad głową. Zobacz jesienne oferty w Sarbinowie.

Źródła: V formation, Wikipedia, Portugal i in., Nature 2014 (Europe PMC), Voelkl i in., PNAS 2015 (Europe PMC), Weimerskirch i in., Nature 2001, Lissaman, Shollenberger, Science 1970, Gęś białoczelna, Wikipedia, Gęgawa, Wikipedia, Gęś tundrowa, Wikipedia

Zobacz też

Dwa bilety koncertowe na stoliku kawiarni obok filiżanki, za oknem rozmyta jesienna promenada 120 zł czy 110 zł za bilet w Kołobrzegu? Karty mieszkańca pod lupą sądów Ceglany ratusz nocą pokryty kolorową projekcją fal i statków, mokry bruk odbija światło Ratusz w Kołobrzegu nocą: darmowe pokazy świetlne w piątki i soboty o 19:30 Parujący garnek z plastrami pomarańczy, cynamonem i anyżem na drewnianym blacie Grzane wino nie może się gotować: 70°C, pomarańcza i 4 przyprawy