Kołobrzeg z roku 1000 stał 4 km od morza. Dziś to wieś Budzistowo
Paweł · 22.10.2026 · Aktualności
Kołobrzeg z czasów Bolesława Chrobrego nie stał nad morzem, tylko 4 km w głąb lądu, nad Parsętą, w miejscu dzisiejszej wsi Budzistowo. Tam był gród, port i pierwsza katedra, a miasto nad Bałtykiem założono dopiero w 1255 roku.
Stare Miasto, które zostało wsią
Budzistowo leży nad Parsętą, 4 km od miejsca, w którym rzeka wpada do Bałtyku. Do 1948 roku nosiło niemiecką nazwę Altstadt, czyli dosłownie Stare Miasto. Ta nazwa mówi wszystko: tu był Kołobrzeg, zanim Kołobrzeg przeniósł się nad morze.
Historia miejsca sięga VIII wieku. W połowie IX wieku powstał tu gród, który z czasem stał się centrum politycznym i gospodarczym całej okolicy. Otaczał go wysoki wał drewniano-ziemny. Ten wał widać do dziś, porośnięty trawą.
Wokół grodu wyrosły podgrodzia, od północy i od południa, a nad rzeką mały port. Archeolodzy opisują całość jako grodzisko dwuczłonowe, używane od VIII do XIII wieku. Jest wpisane do rejestru zabytków razem z podgrodziami, osadą, domniemanym portem i śladami mostu.
Rok 1000: biskup z solnego grodu
Pierwszy raz o tym miejscu pisze Thietmar z Merseburga. Odnotował, że nowo utworzonej metropolii gnieźnieńskiej podporządkowano trzech biskupów: Poppona z Krakowa, Jana z Wrocławia i Reinberna, biskupa katedry solno-kołobrzeskiej. Po łacinie: Reinbernum Salsae Cholbergiensis aeclesiae episcopum.
Słowo „solno” w tej nazwie nie jest ozdobnikiem. Kołobrzeg rozwinął się dzięki wytwarzaniu soli w okolicy, a warzelnie i tężnie działały w mieście aż do 1860 roku. W roku 1000 Kołobrzeg stał więc w jednym szeregu z Krakowem i Wrocławiem, a pierwsza kołobrzeska katedra stała właśnie tu, nad Parsętą.
Reinbern pochodził z Turyngii i prowadził na Pomorzu akcję chrystianizacyjną. Przekaz mówi, że symbolicznie oczyścił Bałtyk ze złych duchów, wrzucając do morza cztery namaszczone kamienie. Biskupstwo przetrwało krótko, jego upadek datuje się na około 1007 rok. Gród jednak żył dalej.
Ilu ludzi mieszkało w pierwszym Kołobrzegu
Szacunki mówią o dwóch do czterech tysięcy mieszkańców. Na tamte czasy to spory ośrodek. Od lat 80. X wieku, za Mieszka I, gród rozbudowano, a w wałach pojawiły się izbice, czyli drewniane skrzynie wypełnione ziemią, typowe dla budowli Piastów.
W XII wieku gród wciąż był łakomym kąskiem. Na początku stulecia przejął go Bolesław Krzywousty, co opisał Gall Anonim, a potwierdziły badania archeologiczne w XX wieku. W 1122 roku mieszkańcy przyjęli chrzest ponownie. Po 1138 roku Kołobrzeg wszedł w skład księstwa pomorskiego.
Dla porównania: w 1939 roku całą wieś zamieszkiwało około 260 osób. Miejsce, które kiedyś było centrum regionu, skurczyło się do skali spokojnej wsi z biblioteką, drogą powiatową i widokiem na łąki nad rzeką.
Rok 1255: miasto idzie nad morze
W XIII wieku Kołobrzeg znalazł się pod władzą biskupów kamieńskich. W 1255 roku książę Warcisław III i biskup kamieński lokowali nowe miasto na prawie lubeckim, na północ od osady w Budzistowie, bliżej ujścia Parsęty. To jest Kołobrzeg, który znamy dziś.
Dwa ośrodki rywalizowały o handel. Wygrało miasto lokacyjne, a w drugiej połowie XIII wieku stary Kołobrzeg podupadł. Nowe miasto szybko złapało wiatr w żagle. Od XIV wieku należało do bałtyckiej Hanzy i dalej żyło z soli. Z jego średniowiecznych murów zachowały się nieliczne fragmenty. Stary gród nad Parsętą przestał być potrzebny.
Z miasta został gród na mapach archeologów i niemiecka nazwa, która przez siedem stuleci przypominała, kto był pierwszy.
Kościółek z 1222 roku i jak go zobaczyć
Najcenniejszy ślad dawnej świetności to kościół św. Jana Chrzciciela. Według przekazów świątynię, być może jeszcze drewnianą, założyła w 1222 roku księżna pomorska Mirosława, matka Barnima I. Ceglane mury wzniesiono przypuszczalnie około 1250 roku, na pewno przed 1281 rokiem, kiedy kościół pojawia się w źródłach. Jest malutki, ma 8 na 5 metrów, jedną nawę i drewnianą sygnaturkę na dachu. Przez wieki był wielokrotnie remontowany, a jego dzisiejszy wygląd to w dużej mierze efekt odbudowy z 1824 roku, kiedy dostał ryglową wieżyczkę krytą gontem.
Wokół kościoła rosną stare lipy i klony dawnego przykościelnego cmentarza, bez nagrobków. Całość jest w rejestrze zabytków od 1959 roku. W wiosce stoi też eklektyczny pałac z lat 70. XIX wieku z parkiem i ceglane budynki dawnego folwarku.
Budzistowo leży kilka kilometrów na południe od centrum Kołobrzegu, przy drodze powiatowej z miasta, więc łatwo połączyć je z wypadem nad morze. Jesienią, gdy plaże pustoszeją, spacer wokół grodziska i kościółka daje więcej historii na metr niż niejedna sala muzealna. A po powrocie do Sarbinowa nie trzeba szukać miejsca na kolację: restauracja Dobre Smaki działa na miejscu, kilka kroków od pokoju.
Jesienne wycieczki po wybrzeżu najlepiej zaczynać z jednego miejsca, na przykład z oferty Bursztynowa jesień we Wczasowej 8.
Źródła: Wikipedia: Budzistowo, Wikipedia: Kościół św. Jana Chrzciciela w Budzistowie, Wikipedia: Kołobrzeg, Wikipedia: Reinbern, Wikipedia: Twierdza Kołobrzeg
