Dlaczego jesienne wschody słońca nad Bałtykiem są czerwone: 38 razy więcej powietrza
Paweł · 22.09.2026 · Aktualności
Czerwień o świcie to prosty rachunek: tuż nad horyzontem promienie Słońca przechodzą przez mniej więcej 38 razy więcej powietrza niż w południe, a na tak długiej drodze rozprasza się z nich niemal całe światło niebieskie. Zostaje to, co rozprasza się najsłabiej, czyli czerwień i pomarańcz. Poniżej mechanizm krok po kroku oraz godziny, o których widać go z plaży w Sarbinowie we wrześniu i w październiku.
Co powietrze zabiera światłu po drodze
Światło Słońca wpadające w atmosferę jest mieszaniną wszystkich barw. Cząsteczki azotu i tlenu są od jego fal co najmniej dziesięć razy mniejsze, więc rozpraszają je zgodnie z modelem Rayleigha, a w tym modelu natężenie rozproszenia jest odwrotnie proporcjonalne do czwartej potęgi długości fali.
Ta czwarta potęga robi całą robotę. Fala niebieska jest krótsza, więc rozprasza się na boki wielokrotnie silniej niż czerwona. Dlatego w środku dnia niebo nad głową jest niebieskie: rozproszony błękit dociera do nas ze wszystkich stron nieba, podczas gdy pozostałe barwy lecą prosto od Słońca.
Przy niskim Słońcu ten sam mechanizm działa przeciwko błękitowi. Encyklopedyczne ujęcie mieści się w jednym zdaniu: o zmierzchu i o świcie światłu przy horyzoncie brakuje rozproszonych fal niebieskich, co nadaje niskiemu Słońcu barwę od żółtej po czerwoną. Czerwień nie jest więc niczym dodanym do wschodu. To reszta widma, która przetrwała drogę.
Dlaczego dopiero przy samym horyzoncie
Wszystko zależy od ilości powietrza na drodze promienia. Fizycy mierzą ją masą optyczną atmosfery: w zenicie wynosi ona z definicji 1, a przy horyzoncie około 38 według wzoru Kastena i Younga z 1989 roku.
Trzydzieści osiem razy więcej powietrza to trzydzieści osiem razy więcej okazji do rozproszenia, w dodatku w najgęstszej, przyziemnej warstwie atmosfery. Kiedy Słońce stoi wysoko, ta sama fizyka pracuje w tak małej skali, że tarcza pozostaje biała. Wystarczy, żeby wspięło się na 30 stopni nad horyzont, a masa optyczna spada do około 2 i po czerwieni nie zostaje ślad.
Przy okazji: tarcza, którą widzimy dotykającą wody, geometrycznie jest już pod horyzontem. Refrakcja unosi jej obraz o mniej więcej 34 minuty kątowe, czyli o więcej, niż wynosi średnica kątowa samej tarczy, bliska 32 minutom. Pierwsza sekunda wschodu jest złudzeniem optycznym, choć bardzo powtarzalnym.
Sól i wilgoć decydują, czy świt będzie szkarłatny, czy pastelowy
Nad morzem do gry wchodzi drugi rodzaj rozpraszania. Aerozol morski, czyli drobiny soli wyrywane z grzbietów fal i z pękających pęcherzyków, ma średnice od 0,05 do 10 mikrometrów, a więc porównywalne z długością fali światła widzialnego albo od niej większe. Takie cząstki opisuje teoria Mie, w której rozpraszanie jest z grubsza niezależne od barwy i skierowane głównie do przodu. Efekt widać po chmurach: krople wody rozpraszają wszystkie barwy podobnie, dlatego chmury są białe albo szare.
Sól morska jest przy tym higroskopijna, a jej ziarna potrafią przy dużej wilgotności urosnąć nawet dwukrotnie. Wilgoci jesienią nad naszym wybrzeżem nie brakuje: średnia wilgotność względna dla Koszalina z lat 1991-2020 to 80,4 procent we wrześniu i 83,7 procent w październiku wobec 77,4 procent w lipcu.
Stąd praktyczna reguła. Liczba drobin soli w powietrzu rośnie z wiatrem, przy prędkościach powyżej 10 metrów na sekundę bywa nawet pięciokrotnie większa niż przy wietrze umiarkowanym. Po wietrznej i wilgotnej nocy częściej zobaczysz świt rozmyty w pastel, z mleczną poświatą wokół tarczy. Po nocy spokojnej i suchej czerwień bywa nasycona, z ostrą granicą między morzem a niebem.
O której wyjść na plażę we wrześniu i w październiku
To jest właściwy powód, dla którego wschód ogląda się jesienią, a nie w czerwcu. Dla współrzędnych Sarbinowa 21 czerwca Słońce wstaje o 4:22, więc widzów na plaży jest niewielu. 22 września wschodzi około 6:40, 30 września około 6:56, a 15 października około 7:24.
Ostatniej niedzieli października zegary cofają się o godzinę i wschód wraca na wygodną porę: 26 października około 6:45, 31 października około 6:55. Świt cywilny, czyli moment, w którym da się już czytać krajobraz bez latarki, wyprzedza wschód o jakieś 35 minut, a ciepłe światło trzyma się jeszcze mniej więcej 45 minut po wyjściu tarczy zza horyzontu.
Godziny pochodzą z dwóch niezależnych kalkulatorów astronomicznych dla punktu 54,2478 N i 15,9579 E, odczytanych 6 września 2026 roku; różnią się między sobą o kilkadziesiąt sekund, stąd zaokrąglenia. Do plaży mamy 50 metrów, więc wystarczy wyjść pięć minut wcześniej, a po powrocie najkrótsza droga do rozgrzania prowadzi do naszego basenu, w którym woda ma przez cały rok 30°C.
Jak odczytać niebo w dwie minuty
Popatrz najpierw na wąski pas tuż nad wodą. Nasycona pomarańcz i czerwień oznaczają, że w powietrzu dominują cząsteczki gazów, czyli rozpraszanie Rayleigha pracuje czysto. Mleczna, biaława poświata rozlana wokół tarczy to sygnał, że przewagę mają duże drobiny soli i wody.
Drugi trop to azymut. 22 września Słońce wychodzi na azymucie 88 stopni, czyli niemal dokładnie na wschodzie, a w połowie października już na 103 stopniach. Sarbinowska plaża jest zwrócona na północ, więc z każdym tygodniem punkt wschodu przesuwa się dalej w prawo od kierunku na otwarte morze.
Trzeci trop jest najprostszy: sprawdź, jak wiało poprzedniego dnia. Wiatr z poprzedniej doby podpowie, czy tarcza będzie ostra i nasycona, czy rozmyta w mleczną poświatę.
Jeśli chcesz oglądać taki świt bez wcześniejszej pobudki i dojazdu, zobacz apartamenty ze SPA.
Źródła: Rozpraszanie Rayleigha, prawo czwartej potęgi (Wikipedia PL), Rayleigh scattering, barwa niskiego Słońca o świcie i zmierzchu (Wikipedia EN), Air mass (astronomy): masa optyczna 1 w zenicie, około 2 przy 60 stopniach od zenitu, około 38 przy horyzoncie, refrakcja 34 minuty kątowe (Wikipedia EN), Angular diameter: średnica kątowa tarczy Słońca 31′27″ do 32′32″ (Wikipedia EN), Mie scattering: rozpraszanie z grubsza niezależne od długości fali, białe i szare chmury (Wikipedia EN), Sea salt aerosol: rozmiary 0,05-10 mikrometra, higroskopijność, zależność koncentracji od wiatru (Wikipedia EN), Kalkulator astronomiczny SunriseSunset.io dla 54,2478 N; 15,9579 E, odczyt 6 września 2026, Kalkulator kontrolny sunrise-sunset.org, ten sam punkt i dzień, odczyt 6 września 2026, Klimat Koszalina: średnia wilgotność względna 1991-2020 za IMGW i Meteomodel (Wikipedia EN)
